سرطان روده بزرگ و راست روده

سرطان روده ی بزرگ و راست روده (کولورکتال):

چهارمین سرطان شایع در ایران بعد از سرطانهای پوست، پستان و معده است و حدود 8% از کل موارد مبتلایان به سرطان را شامل می گردد.

خوشبختانه علیرغم پیش رونده بودن و کشندگی، از معدود سرطان های قابل پیشگیری است.

این سرطان از پولیپ های غددی روده منشأ می گیرد ( پولیپ، رشد غیر طبیعی توده های خوش خیم در جدار اعضاء بدن است).

تبدیل پولیپ به سرطان یک فرآیند چند مرحله ای است که از تجمع تغییرات ژنتیکی ناشی می شود و حداقل 10 سال طول می کشد تا پولیپ به سرطان تبدیل شود.

متأسفانه میزان بروز این تومور، به ویژه در سمت راست کولون به طور روز افزون در حال افزایش است!

این بیماری زن و مرد را تقریبا به طور یکسان مبتلا کرده و بعد از 50 سالگی شانس ابتلا به آن افزایش می یابد ( به ویژه در آقایان)، هر چند که نیمی از مبتلایان زیر 50 سال سن دارند!

در صورت ابتلا یک نفر از بستگان درجه اول و یا دو نفر از بستگان درجه دوم، شانس ابتلا به این بیماری 2 تا 3 برابر افزایش می یابد.

همچنین در صورت ابتلا یک نفر از بستگان درجه اول که قبل از سن 50 سالگی مبتلا شده باشد، شانس ابتلای فرد 3 تا 4 برابر افزایش می یابد. 10% تا 15% افرادی که به سرطان روده بزرگ مبتلا می شوند، نقایص ژنتیکی دارند که منجر به بروز سرطان در سنین پایین تر می شود.

یافتن خانواده های دارای نقایص ژنتیکی، برای شروع سریع تر اقدامات غربالگری و پیشگیری در سنین پایین تر اهمیت دارد.

 

 

  • شروع روده ی بزرگ (کولون) از بخش انتهایی روده کوچک (در مجاورت زائده آپاندیس) بوده و دارای بخش های صعودی (کولون راست)، عرضی (کولون افقی)، نزولی (کولون چپ)، کولون سیگموئید و راست روده (رکتوم) بوده تا به مقعد ختم گردد.

 

  • وظیفه روده ی بزرگ جذب آب و املاح باقیمانده و انتقال مواد زائد بدن برای تشکیل مدفودع و تخلیه آن از بدن می باشد.
  • علائم ابتلاء به سرطان روده بزرگ:

علائم سرطان روده بزرگ ممکن است شبیه به سایر موارد نظیر عفونتها، تب، بواسیر و بیماری های التهابی روده مانند کولیت اولسروز باشد. به طور کلی علائم بستگی به محل درگیر از کولون داشته و بر این اساس بروز سرطان در بخش چپ یا نزولی کولون علائم پر سرو صداتری نسبت به قسمت راست دارد!

خوشبختانه در بسیاری از موارد، سرطان کولون از ابتدا (به ویژه در طرف چپ) با درد، دل پیچه، احساس نفخ و پری شکم همراه بوده و به تدریج با رشد تومور و ایجاد تنگی در مجراء، علائم مشابه انسداد روده ای ایجاد می گردد که هشدار دهنده به فرد است. معمولا ً درگیری قسمت راست کولون تا زمان استقرار تومور با درد همراه نبوده و علائم دیگری مانند بی اشتهائی، کم خونی و دفع مدفوع سیاه رنگ ممکن است ملاحظه شود.

 

  • از جمله نشان های سرطان روده که مراجعه به پزشک را ضروری می کند، میتوان موارد زیر را نام برد:

 

  1. وجود هر گونه تغییر در عادات دفعی روده مانند بروز اسهال، یبوست (دفع مدفوع کمتر از سه بار در هفته)، کاهش قطر و باریک شدن مدفوع (از علائم مهم) یا احساس تخلیه ناکامل روده ( احساس باقی ماندن مدفوع در روده) در صورتیکه بیش از یک روز طول بکشد و علت آن نامعلوم باشد.
  2. بروز تهوع و یا استفراغ، ناشی از کاهش جریان خون، درد و یبوست
  3. یرقان و زردی پوست یا سفیدی چشم ها
  4. احساس حرکت چیزی در درون روده
  5. دل پیچه، کرامپ یا احساس گرفتگی شکم و روده ها
  6. کاهش قابل ملاحظه و بدون توجیه وزن بدن
  7. دردهای قولنجی مداوم یا متناوب طرف راست یا چپ شکم که متفاوت از همیشه است.

 

  1. احساس پری روده، گاز و نفخ مداوم اخیر نیز، یکی از مواردی است که میتواند به تشخیص سرطان روده بزرگ کمک نماید.
  2. تغییر رنگ مدفوع (تیره، روشن، سیاه)، خونریزی از راست روده یا وجود خون و بلغم در مدفوع، چه قابل رویت باشد چه با انجام آزمایش معلوم گردد.

10.احساس ضعف، خستگی، سنگینی و رخوت نیز از دیگر علائم سرطان روده بزرگ می باشد.

  • سرطان باعث خونریزی مزمن و طولانی مدت و به دنبال آن، کم خونی ناشی از فقر آهن می شود و به همین دلیل احساس تنبلی، سستی و …ایجاد می گردد.

 

  • دفع خون روشن از مدفوع یکی از مهمترین علائم سرطان روده بزرگ

 

البته هر فردی در طول عمرش می تواند یکی دو بار دفع خون روشن را تجربه کند.

فردی ممکن است هموروئید (بواسیر) یا فیشر(شقاق) داشته باشد که موجب دفع خون روشن شده و این امر تکرارگردد. پس این حالت نباید نگرانی ایجاد کند.

منظور از دفع خون از مدفوع، خونریزی است که اخیرا شروع شده، مرتبا و چندین باره تکرار می گردد. این زنگ خطری است که بیمار با مراجعه به پزشک شکایت خود را مطرح کرده تا بررسی و اقدامات درمانی آغاز شود.

  • تغییر در اجابت مزاج

یکی دیگر از علائم سرطان روده بزرگ، تغییرات جدید در اجابت مزاج (بروز یبوست یا اسهال مدام) است، به ویژه در مبتلایان به دیابت نوع دوم، بیمارهای التهابی روده و افراد بالای 50 ساله ای که کیسه صفرایشان بنا به دلایلی برداشته شده است.

تغییر در اجابت مزاج نباید بیشتر از 6 ماه طول بکشد این تغییر بیشتر به صورت تأخیر بوده، به ویژه در تومورهای سمت چپ که به دلیل باریکتر بودن قطر روده است (چون مسیر آن زودتر مسدود می شود). برای نمونه فردی با اجابت مزاج روزی یک بار، هر 4 روز تا یک بار در هفته، دفع داشته باشد (تغییر، مشخصا در بازه زمانی کمتر از 6 ماه).

البته فردیکه از قبل یبوست مزمن دارد نباید نگران باشد، تغییر اجابت مزاج یعنی شروع تغییر طی چند ماه اخیر و پیش رونده بودن آن که در چنین مواردی، فرد باید برای درمان مراجعه کند.

  • کاهش وزن و بروز کم خونی از دیگر علائم سرطان روده بزرگ:

کاهش وزن و کم خونی دو مشخصه بارز تومور کولون سمت راست است چون که قطر کولون در سمت راست بیشتر بوده، لذا برخلاف اینکه تومور کاملا رشد کرده و بزرگ می گردد، اما دیرتر تشخیص داده می شود.

کم خونی از دیگر علائم سرطان روده بزرگ (به ویژه طرف راست) است. به این ترتیب فرد با علائمی چون غش کردن، کاهش انرژی، کاهش توان معمول برای کار کردن و سایر علائم سرطان روده و کم خونی مراجعه می کند که اقدامات لازم تشخیصی و درمان مناسب بایستی آغاز شود.

 

 

  • وجود سابقه فامیلی و سابقه ابتلا به سرطانهای دیگر:

سابقه فامیلی درصد زیادی از بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ، مثبت است. کسانی که در خانواده یا فامیل نزدیکشان یک فرد مبتلا به سرطان روده بزرگ داشته اند، باید زودتر مراجعه کنند و تنها نگرانیشان همین باشد که فردی در خانواده هست که مبتلا به سرطان روده بزرگ می باشد، به ویژه اگر سن ابتلا به سرطان زیر 50 سال بوده، تعداد افراد مبتلا در خانواده از یک نفر بیشتر و یا افرادی باشند که سابقه پولیپ داخل روده داشته و در این زمینه دچار سرطان شده اند ( به این ترتیب شانس ابتلا به سرطان روده بزرگ افزایش می یابد).

افرادی که مبتلا به سرطان تخمدان، رحم با پستان بوده اند، بیشتر در معرض خطر این سرطان می باشند و حتی کسانی که قبلا سرطان کولون گرفته و درمان شده اند، باز در معرض خطر ابتلا مجدد هستند!

  • عوامل بروز سرطان روده بزرگ به گفته دکتر سید رضا فاطمی، دانشیار دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی:

فاطمی، عوامل محیطی و ژنتیکی را از عوامل پیش زمینه ای مؤثر در ایجاد سرطان کولون عنوان کرد و بیماری های التهابی روده بزرگ (IBD) را یکی از عوامل محیطی و شایع ترین پیش زمینه ایجاد سرطان روده بزرگ نام برد که مبتلایان به این بیماری باید به صورت دوره ای برای بررسی به پزشک متخصص مراجعه کنند.

وی خاطرنشان کرد: در صورتیکه التهاب روده در مبتلایان به کولیت اولسراتیو وبیماری کرون طول کشنده (بیش از 10 سال) باشد خطر ایجاد ضایعات اولیه روده به نام دسیپلازیا ( تغییرات سلولی اولیه) و در نتیجه بروز سرطان روده بزرگ در آنها افزایش می یابد.

به گفته دانشیار دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، این خطر در مبتلایان به Pan colitis ( درگیری تمام روده) پس از 8 سال و در مبتلایانی که سمت چپ روده بزرگ آنها درگیر شده بعد از 15 سال وجود دارد.

فاطمی به مبتلایان کولیت اولسراتیو طول کشنده توصیه کرد: این افراد باید هر دو سال یکبار از نظر وجود ضایعات دیسپلازی توسط پزشک متخصص تحت کولونوسکوپی کامل قرار گیرند و نمونه های متعدد ( بیوپسی) از روده آنان برای بررسی گرفته شود.

در صورت وجود ضایعات دیسپلازی، وی کاندید کولونکتومی (برداشتن روده) خواهد بود زیرا این ضایعات بسیار سریع تبدیل به آدنوکارسینوما با تومور روده بزرگ می شوند.

 

  • دیابت:

فاطمی، از دیابت نوع 2 به عنوان عامل مهم در بروز سرطان کولون نام برد و افزود: مقاومت به انسولین در این بیماران باعث افزایش میزان انسولین خون می شود و با توجه به اینکه انسولین یک هورمون تروفیک است، باعث افزایش رشد سلول ها می شود.

در نتیجه در این بیماران ریسک بالای بروز سرطان روده بزرگ وجود دارد.

  • چاقی:

فاطمی، چاقی را در ایجاد این سرطان مؤثر دانست و گفت: در افرادی که شاخص توده بدنی یا BMI بالای 40 دارند خطر بروز سرطان کولون به شدت افزایش می یابد.

شاخص توده ی بدنی بین 30-25 افزایش وزن، بالای 30 چاقی با درجات مختلف (35-30 چاقی درجه یک، 40-35 چاقی درجه دو و 40 به بالا چاقی درجه سه) محسوب می شود.

  • کوله سیستکتومی:

فوق تخصص گوارش و کبد، کوله سیستکتومی ( برداشتن کیسه صفرا) را از دیگر عوامل مؤثر در ایجاد سرطان روده بزرگ نام برد و افزود: در افرادی که تحت کوله سیستکتومی قرار گرفتند بروز کانسر یا سرطان کولون به ویژه راست روده پس از 30-10 سال، بیشتر مشاهده شده است.

طبق بررسی های صورت گرفته در این افراد میزان صفرا در داخل روده باریک و کولون زیاد است که منجر به التهاب و زخم شده و پیش زمینه ایجاد سرطان روده بزرگ را فراهم می کند.

  • رادیوتراپی یا پرتودرمانی:

به گفته فاطمی، رادیوتراپی نیز از عوامل ایجاد کننده این سرطان است. افرادی که در ناحیه لگن تحت پرتودرمانی قرار گرفته اند دچار عوارض حادی به نام کولیت ناشی از رادیوتراپی می شوند که پس از 15 تا 20 سال، خطر ایجاد سرطان در آنان وجود دارد.

وی با اشاره به عوامل ژنتیکی دخیل در بروز کانسر کولون گفت: متأسفانه بروز تومورهای ژنتیکی روده بزرگ در ایران در حال افزایش است. در حالیکه مطالعات اخیر در ایران نشان داده حدود 25% تومورهای روده بزرگ زمینه ژنتیکی دارند.

فاطمی، سندروم لینچ Lynch  و FAP کلاسیک ( پولیپوز آدنوماتوز فامیلیال) را دو دسته تومور ژنتیکی عنوان کرد که می تواند زمینه ساز کانسر کولون شوند.

وی با ذکر این مطلب که افراد متعددی در یک خانواده ممکن است دچار سندروم لینچ شده باشند، افزود: سن پایین ابتلا به سرطان کولون یکی از مهمترین نشانه های تومورهای ژنتیکی است. افرادی که زیر 50 سال سن دارند و مبتلا به کانسر کولون می شوند و همچنین خانمهایی که زیر 50 سال مبتلا به سرطان رحم می شوند و تومورهایی که از نظر بافتی از نوع موسینوس هستند باید از نظر ژنتیکی و این سندروم بررسی شوند.

این افراد باید مورد توجه خاص قرار گیرند زیرا ممکن است خودشان و افراد درجه یک خانواده آنها در سنین پایین حتی 20 و 30 سالگی دچار سرطان روده بزرگ شوند.

وی با بیان این مطلب که ابتلا به سندرم فپ کلاسیک یا پولیپوز روده ای در سنین بسیار پایین اتفاق می افتد خاطرنشان کرد: در بخش خون و انکولوژی بیمارستان طالقانی بین 60 تا 70 بیمار مبتلا به سرطان روده بزرگ از این نوع وجود دارند که بیماری اکثر این افراد قبل از 40 سالگی تشخیص داده شده و تحت درمان قرار گرفتند و اکنون زنده هستند. در روده بزرگ این بیماران تعداد بسیار زیادی پولیپ ایجاد می شود در سمت راست و چپ روده بزرگ این افراد هزاران پولیپ در کنار یکدیگر رشد می کند که به آن پولیپوز فامیلیال گفته می شود.

به گفته فاطمی، این بیماری از سن 12 سالگی شروع می شود و 17 تا 20 سالگی علائم بیماری به صورت خونریزی از روده و درد شکمی بروز می کند. نکته مهم این است که 100% این افراد در سن 40 سالگی به کانسر کولون مبتلا می شوند.

این فوق تخصص گوارش و کبد با تأکید بر اینکه افراد مبتلا به سندرم های ژنتیکی باید به طور دقیق تحت کنترل قرار گیرند افزود: در این افراد از سن 12-10 سالگی به صورت دوره ای کولونوسکوپی را شروع می کنیم.

افرادی که دچار سندرم لینچ یا پولیپوز فامیلیال هستند باید بسیار زود تحت کولکتومی (برداشتن تمام روده بزرگ) قرار گیرند تا فرصتی برای ایجاد سرطان روده بزرگ پیش رونده در آنها وجود نداشته باشد.

فاطمی خاطرنشان کرد: در سرطان های ژنتیکی و فامیلیال رسال مهم ما بررسی افراد درجه یک خانواده فرد مبتلا (خواهر، برادر، پدر و مادر) است. این افراد را در خصوص فپ کلاسیک از سنین پایین 10 تا 12 سالگی و در مورد سندرم لینچ از 20 تا 22 سالگی تحت کولونوسکوپی های دوره ای قرار دهیم و در صورت مشاهده پولیپ پیش رونده، فرد کاندید کولکتومی (برداشتن روده) می شود تا از ایجاد سرطان های مهم تر در آنان جلوگیری کنیم.

 

  • تشخیص سرطان روده بزرگ

 

چون سرطان روده بزرگ و راست روده پنهان کار بوده و رشد آن ممکن است سالها به طول بیانجامد، لذا تشخیص یه موقع آن می تواند شانس بهبودی را به طور چشمگیری افزایش بدهد. غربالگری راه حل ردیابی زود هنگام می باشد.

در اکثر افرادی که به 50 سالگی می رسند، باید هر 10 سال یک بار کولونوسکوپی انجام شود.

انجام تست های دوره ای در افرادی هم که علائم سرطان روده بزرگ را دارند، توصیه می شود:

  • آزمایش وجود لخته خون یا خون مخفی (OB=Occult Blood) در مدفوع

 

  • آزمایش خون: وجود برخی از انواع خاص پروتئین ها (مارکر سرطان) در خون بیمار (مانند آنتی ژن CEA)، از علائم ابتلا به فرم پیشرفته سرطان است.

 

  • پروکتوسکوپی و سیگموئیدوسکوپی: در این روش از طریق دستگاه های خاصی، به صورت مستقیم داخل راست روده و قسمت های تحتانی روده بزرگ مورد مشاهده قرار می گیرد. چون بیش از نیمی از سرطانهای کولون در ناحیه رکتوسیگموئید و کولون نزولی قرار دارند، از طریق این روش 60-50% از سرطان های ناحیه قابل تشخیص هستند. در این روش ممکن است بیمار احساس فشار کند اما دردی را احساس نخواهد کرد.

 

  • کولونوسکوپی: از طریق این روش نیز با ابزارهای خاصی، مشاهده کلی ( بدون احساس درد) روده بزرگ و راست روده ممکن می گردد. در حال حاضر کولونوسکوپی بهترین و قطعی ترین روش غربالگری و تشخیصی بوده و می توان از طریق آن ضایعات را برداشته و یا جهت بیوپسی نمونه برداری کرد.

 

 

 

 

  • انجام سی تی اسکن و گرافی با ماده حاجب (باریوم انما) برای کسانی که نمیتوانند کلونوسکوپی شوند.

 

  • استفاده از تست بیومارکر: اخیرا آزمایش اندازه گیری سالیانه ایزوآنزیم M2-PK در مدفوع که از روش هی غیر تهاجمی با حساسیت و اختصاصی بودن بالا می باشد، به عنوان یکی دیگر از شیوه های تشخیصی و غربالگری جدید ( به ویژه در افراد بالای 40 سال ) مطرح شده است.

 

 

  • مشاوره ژنتیک: تست و مشاوه ژنتیک در خانواده هایی که به صورت وراثتی احتمال ابتلا به موارد خاصی از سرطان کولون نظیر سرطان روده غیر پولیپی (HNPCC) یا سندرم لینچ و پولیپ غده ای خانوادگی (FAP) را دارند، پیشنهاد می شود ( به ویژه در افراد زیر 40 سال).

 

  • درمان

بسته به محل درگیری و میزان تهاجم یا گسترش تومور سرطانی، درمان شامل برداشتن بافت درگیر از طریق جراحی و انجام شیمی درمانی یا رادیوتراپی ناحیه ای به دنبال آن است. پیگیری های مداوم پس از درمان (جهت اطلاع به موقع از عود تومور) لازم خواهد بود.

با رعایت توصیه های زیر از ابتلاع به این سرطان جلوگیری کنید زیرا پیشگیری بهتر از درمان است

  • حفظ رژیم غذایی سالم: برنامه غذایی پرچرب و دارای گوشت قرمز فراوان ( به ویژه سرخ شده) با حجم کمی از میوه جات و سبزیجات، مصرف بیش از حد کنسرو، فست فود، سس مایونز و تنقلاتی مانند چیپس… که موجب کندی حرکت مدفوع در روده ها، کاهش حجم آن و آزاد شدن مواد مضر خطرناکی می شود (محرک شدید بافت روده)، می تواند از عوامل مؤثر خطرآفرین باشد! بیشتر از لبنیات (حاوی ویتامین D و کلسیم)، میوه جات و سبزیجات (دارای فیبر و آنتی اکسیدان فراوان )، گوشت سفید (به مراتب ماده مضر آمونیاک کمتری تولید می کند)، آب و مایعات طبیعی ( برای پیشگیری از بروز یبوست) استفاده نمائید.
  • ترک سیگار (دخانیات) و مشروبات الکلی، چون نقش آنها در کمک به ایجاد بدخیمی های دستگاه گوارش به اثبات رسیده است.
  • حفظ وزن در حد نرمال از طریق ورزش و فعالیت بدنی: داشتن حداقل 30 دقیقه ورزش در 5 روز هفته یا بیشتر و انجام پیاده روی مداوم روزانه.
  • داشتن استراحت کافی، پرهیز از استرس و حفظ آرامش.
  • مصرف روزانه آسپیرین در تحت نظر پزشک.
  • مراجعه مرتب به پزشک برای انجام تست های غربالگری سالیانه، بررسی علائم جدید و غیر طبیعی ( مشکوک) و انجام مشاوره ژنتیکی در موارد لازم.

 

 

  • مواد مفید دیگری که مصرفشان در این مورد توصیه شده است:

 

  • تختم کتان (حاوی اسیدهای چرب امگا3 با اثر پیشگیری از تکثیر تومورهای سرطانی)
  • گل کلم و کلم بروکلی ( حاوی فیبر بالا و مواد آنتی اکسیدان بسیار قوی).
  • مصرف برنج قهوه ای حداقل یک بار در هفته ( دارای محتوای فیبر بالا).
  • ماهی سالمون به عنوان یک منبع سرشار از ویتامینD (جهت کمک به محدود سازی رشد و تکثیر سلولهای سرطانی).
  • مصرف حداقل سه وعده بادام زمینی در هفته (کاهنده خطر ابتلا به پولیپ های روده بزرگ، واجد فیبر فراوان و همچنین سرشار از آنتی اکسیدانی به نام ویتامین E).
  • استفاده از ادویه کاری (کوکمین یا رنگدانه زرد موجود در این ادویه، سلول های سرطانی را از بین می برد).
  • مصرف اسفناج و سبزیجات تیره رنگ (فیبر فراوان و بتاکاروتن موجود در آنها ممکن است به مبازره با سرطان روده بزرگ کمک کند).

خوردن انواع توت ها مانند توت سفید، بلوبری، تمشک قرمز و کرنبری (قره قوروت) چون سرشار از آنتی اکسیدانی به نام تروستیلین هستند که تقویت کننده سیستم ایمنی بوده و خواص ضد سرطانی آنها، شناخته شده است.